Sabah erkenden kalkacak, yarım kalan işlerinizi bitirecek, uzun zamandır okumak istediğiniz kitaba başlayacak ve belki de hayatınızı değiştirecek o önemli kararı vereceksiniz. Ama önce biraz dinlenmek gerekiyor. Sonra bir kahve, birkaç dakika telefonla oyalanma derken gün bitiyor. Yapılacaklar listesi ise ertesi güne kalıyor.
Tanıdık geldi mi? Öyleyse Rus edebiyatının en meşhur karakterlerinden biriyle tanışmanın zamanı gelmiş olabilir: İlya İlyiç Oblomov.
Oblomovluk nedir?
Oblomovluk, insanın yapmak istediği şeyleri sürekli ertelemesi, harekete geçmekte zorlanması ve hayatın sorumlulukları karşısında edilgen kalması durumunu anlatan edebi ve toplumsal bir kavramdır.
Bu kavram, Rus yazar İvan Gonçarov tarafından kaleme alınan ve 1859 yılında yayımlanan Oblomov romanından doğmuştur.
Romanın başkahramanı Oblomov, maddi açıdan rahat bir hayat süren, iyi niyetli, hayal kurmayı seven ancak hayallerini gerçekleştirmek için neredeyse hiçbir adım atmayan bir toprak sahibidir.
Onun en sevdiği yer yatağı, en büyük düşmanı ise harekete geçme zorunluluğudur.
Üstelik Oblomov, yapılması gerekenlerin farkındadır. Malikanesindeki sorunları çözmesi, mektuplarını yanıtlaması, insanlarla görüşmesi ve geleceğini planlaması gerektiğini bilir. Fakat bütün bunları düşünmekle yetinir.
Bir bakıma Oblomov, yapılacaklar listesini hazırlayıp listeye bakmaktan yorulan insanların edebiyattaki atasıdır.
Oblomov neden yataktan çıkmıyor?
 |
| Görsel: 1885 yılında K. N. Çiçagov tarafından çizilen Oblomov ve hizmetkârı Zahar illüstrasyonu |
Romanın başlangıcında Oblomov'u Petersburg'daki evinde, yatağında uzanırken görürüz. Ziyaretçiler gelir, haberler ulaşır, dışarıda hayat devam eder. Oblomov ise bütün bu hareketliliğin dışında kalmayı tercih eder.
Ancak onu yalnızca tembel bir adam olarak tanımlamak haksızlık olur.
Oblomov'un sorunu çalışmayı sevmemekten daha karmaşıktır. Değişimden çekinir, karar vermekte zorlanır ve alıştığı güvenli dünyadan ayrılmak istemez. Bir işe başlamadan önce zihninde o kadar çok ihtimal oluşturur ki sonunda hiçbirini gerçekleştiremez.
Çocukluğunun geçtiği Oblomovka'da hayatın yavaş akması, işlerin başkaları tarafından yapılması ve rahatlığın ön planda tutulması da onun kişiliğini şekillendirmiştir.
Gonçarov, Oblomov aracılığıyla yalnızca bir insanın hareketsizliğini değil, onu bu duruma getiren toplumsal koşulları da sorgular.
Oblomovluk ile tembellik aynı şey mi?
İlk bakışta birbirine benzeyen bu iki kavram arasında önemli bir fark vardır.
Tembel bir insan bir işi yapmak istemeyebilir. Oblomovluk yaşayan biri ise o işi yapmayı gerçekten isteyebilir, hatta yapacağı günü sabırsızlıkla bekleyebilir. Fakat düşünceden eyleme geçme aşamasında takılıp kalır.
Örneğin spor yapmaya karar veren birini düşünelim. Spor salonlarını araştırır, uygun ayakkabıları inceler, beslenme programları okur ve kendisine mükemmel bir başlangıç tarihi belirler.
Bir hafta sonra hâlâ spor salonuna gitmemiştir. Ancak artık hangi ayakkabının daha iyi olduğunu çok iyi biliyordur.
İşte Oblomovluk, bazen hazırlık yapmayı harekete geçmenin yerine koymaktır.
Yine de her erteleme davranışını Oblomovluk olarak adlandırmak doğru değildir. Yorgunluk, tükenmişlik, kaygı ve çeşitli sağlık sorunları da insanların harekete geçmesini zorlaştırabilir. Oblomovluk tıbbi bir tanı değil, edebiyattan günlük dile geçmiş bir kavramdır.
Oblomov ve Ştolts: Hayata iki farklı bakış
Romanın en dikkat çekici karakterlerinden biri de Oblomov'un çocukluk arkadaşı Andrey Ştolts'tur.
Ştolts, Oblomov'un neredeyse tam tersidir. Çalışkandır, plan yapar, seyahat eder, girişimlerde bulunur ve karşısına çıkan sorunları çözmeye çalışır.
Oblomov düşünür, Ştolts harekete geçer. Oblomov huzur arar, Ştolts ilerlemeyi önemser.
Bu karşıtlık sayesinde Gonçarov, okuyucuya yalnızca tembellik üzerine bir hikâye anlatmaz. Sürekli çalışmanın mı, yoksa sakin ve huzurlu yaşamanın mı insanı mutlu edeceği sorusunu da düşündürür.
Çünkü romanda Ştolts'un hareketli yaşamı ile Oblomov'un dinginlik arayışı arasında basit bir iyi-kötü ayrımı kurulmaz.
Modern çağın Oblomovları: Telefon, sosyal medya ve bitmeyen planlar
Oblomov bugün yaşasaydı nasıl biri olurdu?
Muhtemelen telefonunda beş farklı yapılacaklar listesi uygulaması bulunurdu. İnternette verimli çalışma tekniklerini araştırır, motivasyon videoları izler, sabah erken kalkmanın faydalarını okurdu.
Sonra da bütün bunlara yarın başlamaya karar verirdi.
Elbette bu biraz mizahi bir benzetme. Ancak Oblomov'un yaşadığı sorun, modern hayatın alışkanlıklarıyla şaşırtıcı derecede benzerlik gösteriyor.
Günümüzde sosyal medya, dijital eğlence platformları ve sürekli ulaşılabilir içerikler, harekete geçmeden de meşgul hissetmemizi kolaylaştırabiliyor.
Bir yabancı dil öğrenmek yerine dil öğrenme videoları izlemek, kitap yazmak yerine yazarlık tavsiyeleri toplamak veya bir iş kurmak yerine aylarca iş fikirleri araştırmak bunun örnekleri arasında sayılabilir.
Elbette araştırmak ve plan yapmak gereklidir. Sorun, hazırlık aşamasının hiçbir zaman sona ermemesidir.
Oblomovluk sendromu diye bir hastalık var mı?
İnternette zaman zaman "Oblomovluk sendromu" ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Ancak bu ifade, psikiyatride kabul edilmiş bağımsız bir hastalık ya da resmi tanı değildir.
Oblomovluk daha çok kronik erteleme, kararsızlık, edilgenlik ve değişime direnç gibi davranışları anlatmak için kullanılan edebi bir benzetmedir.
Bununla birlikte, kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyen ve uzun süredir devam eden isteksizlik ya da harekete geçememe durumu yalnızca tembellik olarak değerlendirilmemelidir.
Oblomovluktan kurtulmak mümkün mü?
Oblomov'un hikayesi, hayal kurmanın tek başına hayatı değiştirmeye yetmediğini hatırlatır.
Büyük hedefleri küçük adımlara bölmek, her şeyin mükemmel olmasını beklememek ve sürekli plan yapmak yerine uygulanabilir bir başlangıç belirlemek, erteleme alışkanlığını azaltmaya yardımcı olabilir.
Örneğin bir kitap yazmayı düşünüyorsanız ilk gün bütün kitabı planlamak yerine yalnızca bir sayfa yazabilirsiniz. Spor yapmak istiyorsanız kusursuz programı beklemek yerine kısa bir yürüyüşle başlayabilirsiniz.
Çünkü bazen en zor kısım işin kendisi değil, başlamaktır.
Oblomov neden hâlâ okunuyor?
Aradan 160 yılı aşkın zaman geçmesine rağmen Oblomov'un hikâyesinin güncelliğini koruması tesadüf değil.
Gonçarov, insanın kendi hayatını değiştirmek istediği hâlde alışkanlıklarından vazgeçememesini, kararlarını ertelemesini ve hayallerini gerçekleştiremeden zamanın geçip gitmesini etkileyici bir biçimde anlatır.
Oblomov yalnızca yatağından kalkmak istemeyen bir roman kahramanı değildir. Aynı zamanda insanın konfor alanına duyduğu bağlılığın, değişim korkusunun ve ertelenmiş hayatların sembolüdür.
Belki de romanı bu kadar etkileyici yapan şey, Oblomov'un tamamen yabancı bir karakter olmamasıdır. Hepimizin hayatında zaman zaman onun gibi davrandığımız anlar vardır.
Sonuçta hepimiz bir gün yeni bir başlangıç yapmaya karar veririz.
Oblomov ise o başlangıcın yarın yapılmasının daha uygun olacağını düşünür.